จาก “แบ่งใส่หลายครั้ง” สู่การจัดการธาตุอาหารให้อยู่ในดินได้นานขึ้น

การใส่ปุ๋ยไนโตรเจนในนาข้าว ไม่ได้มีแค่คำถามว่า “ใส่เท่าไร?” แต่อีกคำถามที่สำคัญไม่แพ้กันคือ “ต้องใส่กี่ครั้ง?”

เพราะทุกครั้งที่ต้องลงแปลง หมายถึงแรงงาน เวลา และพลังงานที่เพิ่มขึ้น

งานวิจัยในนาข้าวพบว่า ซีโอไลต์ (Zeolite) อาจเป็นหนึ่งในตัวช่วยที่ทำให้การจัดการไนโตรเจนมีประสิทธิภาพขึ้น จนสามารถลดจำนวนครั้งในการใส่ปุ๋ยได้ภายใต้เงื่อนไขที่เหมาะสม

ทำไมซีโอไลต์จึงช่วย “ยืดเวลา” ของไนโตรเจน?

ซีโอไลต์มีโครงสร้างผลึกสามมิติและมีความสามารถในการแลกเปลี่ยนประจุบวก หรือ CEC จึงสามารถยึดจับ แอมโมเนียม (NH₄⁺) ไว้ตามตำแหน่งแลกเปลี่ยน แล้วค่อย ๆ ปลดปล่อยกลับมาให้พืชใช้

พูดง่าย ๆ คือ แทนที่ไนโตรเจนส่วนหนึ่งจะสูญเสียหรือเปลี่ยนรูปอย่างรวดเร็ว ซีโอไลต์ทำหน้าที่คล้าย “ที่พักธาตุอาหาร” ช่วยให้ไนโตรเจนคงอยู่ในระบบดินได้นานขึ้น

ผลที่ตามมาไม่ได้เกิดเฉพาะในดิน แต่เกิดกับรากข้าวด้วย

งานทดลองพบว่าการใช้ซีโอไลต์ช่วยเพิ่มน้ำหนักแห้งของราก ความยาวราก ปริมาตรราก และกิจกรรมของราก ซึ่งเป็นปัจจัยที่ช่วยให้ต้นข้าวดูดน้ำและธาตุอาหารได้ดีขึ้น

ตัวอย่างเช่น กลุ่มที่ใส่ N ครั้งเดียวร่วมกับซีโอไลต์ มีความยาวรากหลักเฉลี่ย 35.60 ซม. เทียบกับ 30.81 ซม. ในกลุ่มใส่ N ครั้งเดียวโดยไม่มีซีโอไลต์ ตามตารางที่ 4 ของงานวิจัย

แล้วลดจาก 3 ครั้ง เหลือ 1 ครั้งได้จริงหรือ?

การทดลองใช้ไนโตรเจนในอัตราเท่ากัน 157.5 กก. N/เฮกตาร์ และเปรียบเทียบระหว่างการใส่ครั้งเดียวกับการแบ่งใส่ 3 ครั้ง โดยมีและไม่มีซีโอไลต์ 10 ตัน/เฮกตาร์

ผลผลิตข้าวเฉลี่ย 2 ปีพบว่า

ใส่ N ครั้งเดียว + ซีโอไลต์ = 7.90 ตัน/เฮกตาร์

แบ่งใส่ N 3 ครั้ง ไม่ใช้ซีโอไลต์ = 7.74 ตัน/เฮกตาร์

แบ่งใส่ N 3 ครั้ง + ซีโอไลต์ = 8.06 ตัน/เฮกตาร์

และกลุ่มใส่ N ครั้งเดียว + ซีโอไลต์ ให้ผลผลิตสูงกว่ากลุ่มใส่ N ครั้งเดียวโดยไม่มีซีโอไลต์อย่างมีนัยสำคัญ

นี่จึงเป็นเหตุผลที่ผู้วิจัยเสนอว่า การใส่ยูเรียรองพื้นร่วมกับซีโอไลต์สามารถเป็นแนวทางลดความถี่ในการใส่ปุ๋ย พร้อมลดความต้องการแรงงานและพลังงานในการจัดการแปลง

แต่ “ลดจำนวนครั้ง” ไม่ได้แปลว่า “ใช้สูตรนี้ได้ทุกนา”

อัตราซีโอไลต์ 10 ตัน/เฮกตาร์ หรือประมาณ 1,600 กก./ไร่ เป็นอัตราที่ใช้ในการทดลองในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของจีน กับข้าว Japonica พันธุ์ Gangyu6 และดิน silty clay loam จึง ไม่ใช่อัตราแนะนำสำเร็จรูปสำหรับนาข้าวไทย

อีกประเด็นที่น่าสนใจคือ ผู้วิจัยพบว่าผลด้านการควบคุมการปลดปล่อยไนโตรเจนของซีโอไลต์ เด่นในช่วงต้นของการเจริญเติบโตมากกว่าช่วงสืบพันธุ์ จึงไม่ควรตีความว่าซีโอไลต์สามารถทดแทนการจัดการปุ๋ยทุกระยะได้โดยอัตโนมัติ

เป้าหมายจึงไม่ใช่ “ใส่ปุ๋ยน้อยครั้งที่สุด” แต่คือ “ทำให้ปุ๋ยแต่ละครั้งทำงานคุ้มที่สุด”

ซีโอไลต์ไม่ได้สร้างไนโตรเจนขึ้นมาใหม่ แต่มีศักยภาพช่วย เก็บรักษา–ชะลอการปลดปล่อย–เพิ่มโอกาสให้รากนำไนโตรเจนไปใช้ เมื่อจัดการอย่างเหมาะสม

สำหรับเกษตรกร แนวคิดที่น่าสนใจจึงไม่ใช่เพียงการถามว่า “ลดปุ๋ยได้ไหม?” แต่ควรถามต่อว่า “เราจะลดจำนวนครั้ง ลดแรงงาน และเพิ่มประสิทธิภาพของไนโตรเจน โดยยังรักษาผลผลิตได้อย่างไร?”

เพราะเกษตรที่ยั่งยืน ไม่ได้หมายถึงการใช้ปัจจัยการผลิตให้น้อยที่สุดเสมอไป แต่คือ การใช้เท่าที่จำเป็น และทำให้สิ่งที่ใส่ลงไปเกิดประโยชน์สูงสุด

บทความโดย : THAI GREEN Thai Green Agro